LÜKÜS HAYAT (“The Luxurious Life”)
We were walking up from Küçükçiftlik Park, and posters for a concert that day were everywhere. Most people were heading to the concert, and for a moment we felt a little sad. Then we spotted a small poster: “Lüküs Hayat, Istanbul City Theatres.” The scene in front of the open-air stage made me very happy. The crowd and the queue to get in were at least as big as the concert’s, a sign that theatre is finally getting the attention it deserves.
We barely made it inside; I can still hear the attendant saying, “I’m closing the doors, last five minutes!” I sat where I had a good view of the stage. The first thing that caught my attention was the set. It reflected the atmosphere of the 1930s, with an Ottoman air: pink shutters, a wooden table, wooden chairs. The play began slowly, carried by the mystical spirit of this atmosphere. It opened with the world of the külhanbeyi, the street toughs of old Istanbul who make a living from petty theft. Rıza and Fıstık: these two truly had us in stitches as the play went on. I was especially amazed by Zihni Göktay in the role of Rıza. Like an heir to the late Suna Pekuysal, and regardless of his age, he gave an energetic, tireless performance, as if it were his very first play. More than amazed, I would say he showed me what it really means to be an artist.
Scenes from Lüküs Hayat…
Rıza and Fıstık brought to life a scene from the back streets of Istanbul at the time. The themes were the usual ones: making ends meet, lovers and spouses. But one thing I noticed was how the play had been adapted to the present day in every scene; it had moved away from the jokes and dialogues of the original period. Zihni Göktay’s jokes as Rıza still ring in my ears: “Mortgage when you buy, ‘mortgone’ when you pay,” “Residence, American door, French kitchen, Italian wardrobe; only the land is Turkish,” and “What kind of Istanbul is this? Not a single street has been dug up!” Seeing it adapted to today made it all the more enjoyable. Fıstık is a completely different character: next to Rıza’s quick, cunning, swaggering young man, he is naive, pure and not much of a thinker. Whenever the two were on stage together, laughter was inevitable.
Now to the “Lüküs Hayat” crowd, the real theme of the play: Turkish families of the time who were under the influence of Westernization. From their clothes to the way they wake up and go to bed, their lifestyle is entirely French, English and Italian. Nobody seems to have told them what really goes on in the French suburbs, but they are very happy in their luxurious life.
Things Get Complicated…
In a waterfront mansion on the Bosphorus, the master and mistress of the house are struggling financially, yet they refuse to give up their luxurious life and keep on partying. Still, they need to find a way out, so they decide to throw a ball. They will invite their Egyptian relatives, famous for their wealth in gold and jewelry, as well as Rıza Bey, who is said to own half of Zonguldak. The ball must be perfect and no expense must be spared, so that they can sell the house to their Egyptian relatives and marry their younger daughter Nesrin to Rıza Bey from Zonguldak. That is their plan to escape their financial troubles. But Nesrin has a lover of her own. And when our street tough Rıza and his gang add their plan to rob this famous house to the mix, things become more and more complicated and exciting.
The Knot Unravels…
Things take such a turn that Rıza and his gang, who break into the house to rob it, find themselves right in the middle of a masked ball. All the guests think they are rich people dressed up as street toughs, and of course they take our Rıza for Rıza from Zonguldak. The funny part is that our heroes came in to steal the jewelry, but the house is so glamorous and tempting, and they have such conversations (partly thanks to our Rıza’s weakness for women), that they forget all about the robbery and throw themselves into the ball. On top of that, the real Rıza from Zonguldak has had far too much to drink on the way; noticing this, our Rıza’s friends lock him in the coal cellar. So our Rıza becomes the rich Rıza from Zonguldak. All eyes are on him, and he receives compliments in words he doesn’t understand. It feels like a dream; despite his friends reminding him of the job they came to do, he ignores them and makes the most of the situation. Nesrin was supposed to fall in love with Rıza, but contrary to all the plans, it is the wealthy Egyptian relative who falls for him, and they are very happy. The plot is so tangled that even describing it makes you think there is no way out, and the play leaves the untying of every knot to the next morning.
Morning comes, and everyone wakes up from the night’s drunkenness and exhaustion. One by one, everything comes to light. It turns out our Rıza is not the real Rıza, while the real Rıza complains about the poor treatment and neglect he received the night before. But the wealthy Egyptian relative, even after learning the truth, is so charmed by Rıza’s natural manner and wit that she accepts him anyway. In one scene, Rıza’s girlfriend from his old gang is left alone when he chooses the rich Egyptian: once he finds the money, he leaves his love behind. This scene reminded me how long Yeşilçam, classic Turkish cinema, has been using such scenes and endings, and how much weight Turkish audiences give to the choice between love and money; almost every Yeşilçam film I have watched has scenes and endings like this. Indeed, our play ended on the same theme: everyone ends up happy. Nesrin is united with the man she loves, Rıza finds someone rich, and Rıza’s ex marries his friend who had long loved her from afar but had no money. Only the master and mistress of the house still can’t get out of debt, and I can almost hear you saying “serves them right.” After all, by nature we always side with the poor and the downtrodden, don’t we?
As the Curtain Falls…
The play is staged in three acts. By the time we approached the end of the third act, the performance, which started at nine, had lasted four hours. It truly was a play that makes you think while you watch. And we must not forget the orchestra, the Istanbul City Theatres Orchestra. The musical numbers woven into the play kept us lively. I still can’t stop humming “Lüküs hayat, lüküs hayat, enjoy yourself and lie back,” “What do I need milk pastry for,” and “Ah berelim, vah berelim.”
I can’t say that theatre gets too little attention and deserves more, because the queue at the entrance and the packed seats proved otherwise. In fact, not much has changed since the 1930s; we are still fighting the same battles between change and tradition, between Westernization and returning to our roots. We will shoot many more films, write many more articles and stage many more plays about these struggles. But it is hard to say whether another work will ever portray them so beautifully and stay alive for so many years. Thank you, dear Ekrem Reşit Rey, for giving us such a play.
Lüküs Hayat: Tiyatro İncelemesi
LÜKÜS HAYAT
Küçükçiftlik parkından yukarıya doğru çıkıyorduk ve her tarafta o gün olacak konserin afişleri vardı. İnsanların çoğu konsere gidiyordu bir an hüzünlendik sonra küçük bir afiş “Lüküs Hayat Şehir Tiyatroları”. Açıkhava sahnesinin önüne geldiğimde gördüğüm manzara beni çok mutlu etmişti. Doğrusu en az konser kadar bir kalabalık ve içeri girme kuyruğu tiyatroya da artık hak ettiği önemi verdiğimizin bir göstergesiydi.
İçeri gerçekten zar zor girebildik öyle ki görevlinin “Kapıları kapatıyorum son beş dakika” deyişi hala kulaklarımda. Sahneye hakim bir yerde oturdum. İlk dikkatimi çeken sahnenin dekoru olmuştu . Otuzlu yılların o havası yansıyordu bir osmanlı edası vardı sahnede. Pembe panjurlar, tahta masa , tahta sandalye. Oyunda bu mistik havanın verdiği mistik bir ruhla yavaş yavaş başlıyordu. Oyunda ilk olarak külhanbeyleri rolünde hayatlarını ufak tefek hırsızlık yaparak geçindiren insanların dünyası anlatıyordu. Rıza ile Fıstık; bu ikisi gerçekten de oyunun ilerleyen bölümlerinde bizleri gülmekten kırıp geçirdi. Hele ki Rıza karakterini oynayan Zihni Göktay’ın adeta rahmetli Suna Pekuysal’ın mirasçısı gibi yaşına aldırış etmeden ilk oyununa çıkıyormuşcasına coşkulu, yorulmak bilmez performansı beni gerçekten şaşırttı. Şaşırtmaktan da öte sanatçı dediğimiz kavramın ne olduğunu bana ispat etti diyebilirim.
Lüküs Hayattan Kesitler…
Rıza ve fıstık o zamanın İstanbulunun arka sokaklarından bir sahne canlandırıyordu. Aslında konular hep aynıydı geçim derdi, sevgili ve eşler. Ancak oyunda dikkatimi çeken bir nokta var ki günümüze uyarlanılışı, her sahnede belliydi yani oyun o zamanın esprilerinden ve diyaloglarından uzak günümüze uyarlanmıştı. Hele ki Rıza karakterini canlandıran Zihni Göktay’ın “Alırken Mortgage öderken Morkıç”,”Residance , amerikan kapı, fransız mutfak, italyan dolap sadece arsası türk ”, “Nasıl İstanbul burası hiçbir yer kazılmamış” gibi esprileri hala kulağımda. Oyun günümüze uyarlanınca izlemesi de bir ayrı keyifli oldu. Fıstık karakteri ise apayrı bir karakter Rızanın atik, üçkağıtçı, bıçkın delikanlı karakterinin yanında saf,temiz ve pek düşünemeyen bir tip. Bu ikisi yan yana geldiğinde kahkahalar kaçınılmaz oldu.
Gelelim asıl oyunun teması olan Lüküs hayatçılara bunlarda o zamanın batılılaşma etkisinde kalmış türk aileleri. Giyimlerinden kuşamlarına, sabah kalkıp akşam yatmalarına kadar tamamiyle , fransız,ingiliz ve italyan bir yaşam tarzı hakim gerçi kimse onlara fransız banliyölerinde neler olduğunu söylememiş ama sahip oldukları lüküs hayat içerisinde çok mutlular.
Olaylar Karmaşıklaşır…
Boğazın kenarında bir yalıda maddi sıkıntılar çeken evin beyi ve hanımı lüküs hayatlarından vazgeçmezler eğlencelerine devam ederler ancak bu maddi duruma da bir çare bulmaları gerekir bu sebepten ötürü bir balo düzenlemeye karar verirler baloya da ünlü altın ve mücevher zengini mısırlı akrabalarını çağıracaklardır. Ayrıca Zonguldak’ın yarısına sahip olduğu söylenen Rıza bey de katılacaktır. Balo mükemmel olmalıdır hiçbir masraftan kaçınılmamalıdır ki evi mısırlı akrabalarına satabilsinler ve küçük kızları Nesrini de zonguldaklı Rıza beye beğendirip onunla evlendirebilsinler. Maddi durumlarından çıkmak için bu planları yapmışlardır. Ancak Nesrinin de bir sevgilisi vardır. Tüm bu kurgu ve olayların içerisine birde bizim Külhanbeyi Rıza ve tayfasının bu meşhur evi soyma planları girince durumlar git gide karmaşık ve heyecanlı bir hal alır.
Düğüm Çözülüyor…
Olaylar öyle bir hal alır ki aslında evi soymak için eve baskın yapan Rıza ve tayfası tam da bir maskeli balonun ortasındadır. Tüm misafirler onları külhanbeyi kıyafetleri giymiş birer zengin sanarlar. Tabi bizim Rızayı da Zonguldaklı Rıza. Durumun bir ilginç yanı da bizimkiler evi soymak için mücevherleri çalmak için girmişlerdir eve ama içerisi o kadar gösterişli ve çekicidir ki ve öyle diyaloglar yaşarlar ki biraz da bizim Rıza’nın kadınlara olan ilgisinden olacak evi soyacaklarını unuturlar ve baloya dalarlar bir de üstüne Zonguldaklı rıza yolda gelirken çok içmiştir durumu fark eden bizim külhanbeyi Rızanın arkadaşları onu evin kömürlüğüne kapatır. Bizim Rızada olur Zonguldaklı Zengin Rıza. Tüm ilgiler üstündedir anlam veremediği kelimelerle iltifatlar alır. Rüyada gibidir rıza arkadaşlarının asıl yapacakları işi hatırlatmalarına rağmen oralı olmaz durumdan dilediğince faydalanır. Ayrıca Rızaya aşık olması planlanan Nesrindir ancak planların tam tersine Mısırlı Zengin Akraba Rızaya aşık olmuştur ve çok mutludurlar. Anlatırken bile karmaşıklığın içerisinden çıkılamayacak düşüncesine kaptıran oyun tüm düğümü çözülmesi için sabaha bırakmıştır.
Sabah olur herkes gecenin verdiği sarhoşluk ve yorgunluktan uyanır. Tüm olaylar bir bir çözülmeye durmuştur. Bizim rızanın gerçek rıza olmadığı anlaşılır gerçek rıza ise gece gördüğü kötü muameleden ve ilgisizlikten yakınmaktadır. Ancak bizim rızanın gerçek rıza olmadığını öğrenen mısırlı zengin akraba Rızanın doğal halinden ve espriliğinden o kadar etkilenir ki onu yinede kabul eder. Bir sahne de şöyledir. Bizim Rızanın eski tayfasından kız arkadaşı beraber giriştikleri bu girişimde Rıza mısırlı zengini tercih edince yalnız kalacaktır yani parayı bulunca aşkını terkedecektir. Bu sahne yeşilçamın o güzel sahnelerini ve sonlarını ne zamandan beri kullandığını ve türk insanın aşk,para seçimine ne kadar önem verdiğini hatırlattı bana izlediğim her yeşilçam filminde mutlaka böyle sahneler ve sonlar vardır genellikle. Nitekim sonu da aynı tema üzerine kurulmuştu bizim oyunun herkesin mutlu olması teması. Herkes mutlu olmuştu nesri sevdiği adama kavuşmuş, rıza zengin birini bulmuş, rızanın eski sevgilisi de ona platonik olan ama parasız olan arkadaşına varmıştı. Bir tek evin sahibi ve sahibesi hala borç bacağından kurtulamamıştı ama oh olsun dediğinizi duyuyor gibiyim. Çünkü yapı olarak bizler hep fakirin ve ezilmişin yanındayızdır değil mi?
Oyun Biterken…
Oyun üç perde halinde sergilenmiştir. Ancak üçüncü perdenin sonuna yaklaştığımızda saat dokuzda başlayan oyun dört saati bulmuştu. İzlerken düşündürmek denen şey tam da bu oyuna göreydi. Bir de oyun orkestrasını; Şehir Tiyatroları Orkestrasını unutmamak gerekir. Oyunun belli belirsiz yerlerinde girişilen müzikal bizi dinç tutuyordu. “Lüküs hayat, lüküs hayat bak keyfine yan gel de yat”, “Bana ne gerek sütlü börek, bana ne gerek sütlü börek”, “Ah berelim, vah berelim” hala mırıldanmaktan kendimi alamıyorum.
Tiyatroya verilen önem çok az daha çok önem verilmeli diyemeyeceğim çünkü girişte gördüğüm sıra ve içerisinin yoğunluğu bunun aksini ispatlıyor. Otuzlu yıllardan günümüze de pek bir şey değişmedi aslında hala değişmekle değişmemek, batılılaşma özüne dönme kavgaları hala vermekteyiz. Bu kavgalar hakkında da bir sürü sinema filmi çekeceğiz, yazılar yazacağız ve oyunlar sergileyeceğiz. Ancak bu kavgaları bu kadar güzel sergileyen ve yıllarca ölmeyecek bir eser daha ortaya çıkar mı bilinmez. Böyle bir oyunu bize kazandırdığın için seni şükranla anıyorum sevgili Ekrem Reşit Rey.